Isırgan Otunun Yaprağı, Kökü ve Tohumu Aynı mı? Hazırlık Biçimleri ve Kimler Kullanamaz
Isırgan otunun yaprağı, kökü ve tohumu aynı şey değil: her kısım ayrı hazırlıklarda kullanılıyor ve resmî kaynaklarda ayrı ele alınıyor. Avrupa İlaç Ajansı’nın bitkisel ürünler komitesi (EMA/HMPC) ısırgan otu (Urtica dioica, Urtica urens) için yaprak, toprak üstü kısım ve kök olmak üzere üç ayrı monograf yayımlamış. Kanada Sağlık Bakanlığı’nın (Health Canada) monografı toprak üstü kısmı ve kökü kapsıyor. Tohum için iki kurumda da monograf yok.
Aşağıda hazırlık biçimlerini, kimlerin kullanamayacağını ve ilaç uyarılarını kaynaklarıyla aktarıyoruz; monografların kullanım amacı bölümlerine girmiyoruz.
Isırgan otunun yaprağı, kökü ve tohumu aynı şey mi?
Hayır. Isırgan otu, Urtica cinsindeki bitkilerin ortak adı. Kregiel ve arkadaşlarının 2018 tarihli derlemesine göre bu cinste 46 tür var; en bilinenleri Urtica dioica ile küçük ısırgan olarak da anılan Urtica urens. EMA’nın üç monografı da bu iki türü birlikte kapsıyor.

Aynı bitkinin kısımları resmî kaynaklarda şöyle ayrılıyor:
- Yaprak (folium): kurutulmuş, kıyılmış yapraklar ya da bunlardan hazırlanan ekstreler.
- Toprak üstü kısım (herba): bitkinin topraktan yukarıda kalan bölümü; Health Canada buna "herb top" diyor.
- Kök (radix): kıyılmış kök ya da kökten hazırlanan ekstreler.
- Tohum: EMA’da da Health Canada’da da monografı yok; takviye edici gıdalarda ekstre olarak bulunuyor.
Türkiye’de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi’nde (son güncelleme 27.10.2026) ısırgana ait bir satır ya da miktar sınırı bulunmuyor. Listenin botanikler satırı, kullanılan bitki kısmının Bakanlığın Bitki Listesi’nde olumlu olarak yer almasını arıyor.
Hangi kısım için hangi resmî kaynak var?
| Kısım | Resmî monograf | Hazırlık biçimleri | Yaş | Gebelik ve emzirme |
|---|---|---|---|---|
| Yaprak | EMA 2010 | Çay, sıvı ekstre, kuru ekstre | 12 yaş altı önerilmez | Önerilmez |
| Toprak üstü kısım | EMA 2025 · Kanada 2026 | Çay, toz, taze sıkma suyu, sıvı ekstre, tentür, kuru ekstre | Hazırlığa göre 12 ya da 18 yaş altı önerilmez | EMA: önerilmez; Kanada: kullanılmaz |
| Kök | EMA 2025 · Kanada 2026 | Çay, sıvı ekstre, kuru ekstre | 18 yaş altında ilgili kullanım yok | EMA: ilgili değil; Kanada: kullanılmaz |
| Tohum | Monograf yok | Takviyede ekstre | Monografta yok | Monografta yok |
Yaprak monografı 14 Ocak 2010 tarihli; toprak üstü kısım ve kök monografları 22 Ocak 2025’te yenilendi. Health Canada monografının son sürümü 27 Mart 2026 tarihli ve dozları yalnız 18 yaşını doldurmuş yetişkinlere veriyor. Bu belgeler ilaç ve doğal sağlık ürünü başvuruları için yazılmış olsa da kısım ve hazırlık ayrımını resmî olarak yapan kaynaklar bunlar.

Isırgan otu nasıl tüketilir?
Monograflardaki hazırlıklar çay, sıkma suyu ve ekstre olarak üçe ayrılıyor. Miktarlar kısma ve hazırlığa göre değişiyor:
- Yaprak çayı: tek seferde 2–4 g kurutulmuş yaprak; günlük toplam 8–12 g.
- Toprak üstü kısım çayı: tek seferde 150 ml kaynar suya 1,5 g, günlük toplam 4,5–6 g. Monografın başka bir bölümünde 200 ml suya 3–6 g, günlük 9–18 g yazılı; fark kullanım amacından geliyor.
- Kök çayı: tek seferde 150 ml suya 2 g kıyılmış kök, günde 2–3 kez.
- Taze bitki sıkma suyu: toprak üstü kısımdan; tek seferde 10–15 ml, günlük 30–45 ml.
- Kuru ekstre (kapsül, tablet): suyla hazırlanmış 5–10:1 yaprak ekstresinde tek seferde 450 mg, günlük 1.350 mg. Kök ekstrelerinde günlük miktar ekstre türüne göre 301 mg ile 720 mg arasında (başlangıç dönemi hariç).
5–10:1 gibi oranlar, kaç birim kurutulmuş bitkiden bir birim ekstre elde edildiğini gösterir; bu oranı ekstre oranının (DER) ne anlattığını açıkladığımız yazıda anlattık. Health Canada, kurutulmuş bitki karşılığı olarak toprak üstü kısım için günde 1,2–18 g, kök için 0,3–24 g aralığını veriyor ve kuru ekstrede yalnız etanol, su ya da ikisinin karışımıyla hazırlananları kabul ediyor. EMA, tentür ve sıvı ekstrelerin etiketinde etanol uyarısı istiyor.
Kullanım süresi de kısma göre değişiyor: yaprak monografı amaca göre en fazla 2–4 ya da 4 hafta diyor, toprak üstü kısım monografı iki ya da dört haftayı aşan durumlarda hekime danışılmasını istiyor, kök monografında uzun süreli kullanım mümkün.
Taze bitki: Kregiel ve arkadaşlarına göre yaprak ve saplardaki ince tüyler deriye değince formik asit, histamin, asetilkolin ve serotonin içeren bir sıvı bırakıyor; yanma 12 saate kadar sürebiliyor. Derlemeye göre sıcak suyla demleme, bekletme (maserasyon), kurutma ya da tentür formik asidi etkisiz bırakıyor. Avrupa’da ısırgan çorbada ya da pişmiş sebze olarak, ıspanak yerine tüketiliyor.
Tohum: Resmî bir hazırlık ya da miktar tarifi yok. Takviye edici gıdada ekstre olarak bulunuyor; esas alınacak miktar ürünün etiketindeki günlük porsiyon.
Isırgan otunu kimler kullanamaz?
EMA ve Health Canada monografları şu grupları sayıyor:
- Isırgana aşırı duyarlı olanlar: EMA’nın üç monografında da kontrendikasyon, yani kullanılmama nedeni.
- Sıvı alımını kısıtlaması gerekenler: Yaprak monografı, sıvı alımının azaltılmasının önerildiği durumlarda (ağır kalp ya da böbrek hastalığı gibi) kullanılmamasını yazıyor; toprak üstü kısım monografında da benzer bir uyarı var.
- Gebeler ve emzirenler: EMA, yaprak ve toprak üstü kısım için bu dönemlerde güvenliliğin kanıtlanmadığını ve kullanımın önerilmediğini yazıyor; değerlendirme raporu, ısırganın düşük yaptırıcı olarak anıldığını ve hayvan çalışmalarında rahim üzerinde etki görüldüğünü aktarıyor. Health Canada bu dönemleri kontrendikasyon sayıyor. Kök monografında dozlar yalnız yetişkin ve yaşlı erkekler için verilmiş; gebelik ve emzirme için "ilgili değil" yazıyor.
- Çocuklar ve gençler: Yaprak monografı 12 yaş altında, yeterli veri olmadığı için kullanımı önermiyor. Toprak üstü kısımda sınır hazırlığa göre 12 ya da 18 yaş; kökte 18 yaş altında ilgili bir kullanım yok. Health Canada’da doz 18 yaştan itibaren tanımlı.
Takviye Edici Gıdalar Tebliği de her etikete, gebelik, emzirme, hastalık ve ilaç kullanımı durumlarında doktora danışılmasını isteyen uyarıyı koyduruyor.
İlaç kullananlar ısırgan otunda neye dikkat etmeli?
Üç EMA monografının etkileşim bölümü de aynı tek ifadeyi taşıyor: bildirilmiş etkileşim yok. Toprak üstü kısım değerlendirme raporuna göre de kaynakların çoğu etkileşim bildirmiyor. Raporun aktardığı bir el kitabı ise hayvan çalışmalarına dayanarak aşırı kullanımın şeker hastalığı ya da yüksek tansiyon ilaçlarıyla etkileşebileceğini ve merkezi sinir sistemini baskılayan ilaçların etkisini artırabileceğini belirtiyor; EMA bu bilgiyi monografa almaya gerek görmemiş.
Rapora göre ısırganın K vitamini içeriği düşük: bitkinin 100 g’ında 0,16–0,64 mg, en yüksek günlük miktarda (yaklaşık 15 g kurutulmuş bitki) 24–96 µg. Rapor bu yüzden K vitaminine bağlı bir etkileşim beklemiyor.
Şeker hastalığı, tansiyon ya da uyku ve sakinleştirici ilaçlardan birini düzenli alıyorsanız, ısırganlı bir ürünü kullanmayı önce eczacınızla ya da hekiminizle konuşun.
Monograflarda ısırgan otu için hangi yan etkiler yazılı?
Yaprak ve toprak üstü kısım monograflarında bulantı, kusma ve ishal gibi hafif mide-bağırsak şikâyetleri ile kaşıntı, döküntü ve kurdeşen gibi deri tepkileri sayılıyor. Kök monografı bulantı, mide yanması, dolgunluk hissi, gaz, ishal ve alerjik tepkileri sıralıyor. Üçünde de sıklık bilinmiyor.
Kregiel ve arkadaşlarına göre ısırgan çayı ya da suyu tek tük kişilerde deri döküntüsü yapabiliyor; çiğ yaprak püresi ya da suyundan sonra seyrek alerjik tepki bildirilmiş. Bu tepkilerden biri ortaya çıkarsa ürünü kesip bir hekime görünün.
Herbina ürünlerinde ısırganın hangi kısmı var?
İki ürünümüzde ısırgan tohumu ekstresi bulunuyor. Tablodaki değerler ürünlerin kendi sayfalarından aktarıldı.
| Ürün | Kullanılan biçim | Porsiyon başına | Ambalaj · porsiyon | Yaş grubu |
|---|---|---|---|---|
| Saw Palmetto | Isırgan Tohumu Ekstresi (Urtica sp.), kapsül; saw palmetto, bal kabağı tohumu ve likopen ile | 2 kapsülde 100 mg | 60 kapsül · günde 2 kapsül; 30 gün | 11 yaş ve üzeri bireyler |
| Turna Yemişi (Cranberry) | Isırgan Tohumu Ekstraktı (Urtica sp.), bitkisel kapsül; turna yemişi, biberiye ve B2 vitamini ile | 2 kapsülde 200 mg | 60 kapsül · günde 2 kapsül; 30 gün | 11 yaş ve üzeri yetişkinler |
Tohumun ayrı bir resmî monografı olmadığı için yukarıdaki yaprak ve kök miktarları bu ürünlere aktarılmaz; esas olan etiketteki günlük porsiyondur. İki üründe de ısırganın yanında başka bitki ekstreleri var; onların kısıtlarına da ayrıca bakın.
Saw palmetto bitkisini saw palmetto meyvesi ve ekstresi rehberimizde, turna yemişini Turna Yemişi (Cranberry) bitkisi ve PAC değeri yazımızda anlattık. İçerik tabloları Saw Palmetto ürün sayfasında ve Turna Yemişi ürün sayfasında yer alıyor.
Kısaca

- EMA’nın ısırgan otu için yaprak, toprak üstü kısım ve kök monografları var; tohum için EMA’da da Health Canada’da da monograf yok.
- Yaprak ve toprak üstü kısım çay, sıkma suyu ya da ekstre olarak, kök çay ya da ekstre olarak hazırlanıyor; tohum takviyede ekstre olarak bulunuyor.
- EMA’ya göre aşırı duyarlılıkta ve sıvı alımının kısıtlanması gereken durumlarda yaprak kullanılmıyor.
- Gebelik ve emzirmede EMA yaprak ve toprak üstü kısmı önermiyor, Health Canada kullanılmamasını söylüyor; yaprakta 12 yaş altı önerilmiyor.
- EMA monograflarında bildirilmiş ilaç etkileşimi yok; düzenli ilaç kullananlar eczacıya ya da hekime sormadan başlamamalı.
Sık sorulan sorular
Isırgan otu çayı ile ısırgan tohumu aynı şey mi?
Hayır. EMA’daki çay hazırlıkları yaprak, toprak üstü kısım ve kök için; tohum için resmî bir çay tarifi yok. Etikette hangi kısmın yazdığına bakın: Latince adlarda folium yaprağı, herba toprak üstü kısmı, radix kökü gösterir.
Etiketteki "Urtica sp." ne demek?
"Urtica sp." yazımı bitkiyi cins düzeyinde tanımlar; Urtica cinsinde 46 tür bulunuyor. EMA monografları bunlardan Urtica dioica ve Urtica urens’i kapsıyor.
Kaynaklar
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Community herbal monograph on Urtica dioica L.; Urtica urens L., folium (EMA/HMPC/508015/2007), 2010. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-community-herbal-monograph-urtica-dioica-l-urtica-urens-l-folium_en.pdf
- European Medicines Agency, HMPC. European Union herbal monograph on Urtica dioica L.; Urtica urens L., herba, Revision 1 (EMA/HMPC/261302/2022), 2025. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-urtica-dioica-l-urtica-urens-l-herba-revision-1_en.pdf
- European Medicines Agency, HMPC. Assessment report on Urtica dioica L.; Urtica urens L., herba, Revision 1 (EMA/HMPC/261303/2022), 2025. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-urtica-dioica-l-urtica-urens-l-herba-revision-1_en.pdf
- European Medicines Agency, HMPC. European Union herbal monograph on Urtica dioica L.; Urtica urens L., radix, Revision 1 (EMA/HMPC/322646/2023), 2025. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-urtica-dioica-l-urtica-urens-l-radix-revision-1_en.pdf
- European Medicines Agency. Urticae folium, Urticae herba ve Urticae radix bitkisel ürün sayfaları. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/urticae-herba
- Health Canada, Natural Health Products Ingredients Database. Stinging Nettle – Urtica dioica monografı, 27 Mart 2026. Erişim: 22 Kasım 2026. https://webprod.hc-sc.gc.ca/nhpid-bdipsn/dbImages/mono_stinging-nettle_english.pdf
- Kregiel D, Pawlikowska E, Antolak H. Urtica spp.: Ordinary Plants with Extraordinary Properties. Molecules, 2018;23(7):1664. Erişim: 22 Kasım 2026. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6100552/
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü. Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi, son güncelleme 27.10.2026, s. 7. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/DB_Gida_Yem_Mevzuat/Takviye_Edici_Gidalar_Kisitli_Maddeler_Listesi.pdf
- Mevzuat Bilgi Sistemi, Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2013/49), madde 13. Resmî Gazete, 16.08.2013, Sayı 28737. Erişim: 22 Kasım 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18729&MevzuatTur=9&MevzuatTertip=5
- Ürün bileşen, porsiyon ve kullanım verileri: Herbina Saw Palmetto ve Turna Yemişi ürün sayfaları, erişim 22 Kasım 2026.
Bilgilendirme: Bu içerik genel bilgi amaçlıdır, hekim tavsiyesi yerine geçmez. Takviye edici gıdalar normal beslenmenin yerine geçmez. Ambalaj üzerindeki tavsiye edilen günlük porsiyonu aşmayın. Hamilelik ve emzirme döneminde, süregelen bir rahatsızlığı olanlarda ve düzenli ilaç kullananlarda kullanımdan önce sağlık profesyoneline danışılmalıdır.